ابزار وبلاگ

در گروه دنیای دهمی و نهمی ها عضو شوید و در گروه مشکلات خود را ارائه دهید و همچنین چت کنید
جهت عضویت در گروه کلیک کنید
هر مشکلی یا درخواست نمونه سوالی یا سوالی دارید عضو گروه دنیای دهمی ها شوید
جهت عضویت در گروه کلیک کنید
وبلاگ دهم - پیش بینی جمیعت ایران در سال آینده

وبلاگ دهم - پیش بینی جمیعت ایران در سال آینده

محل نمایش تبلیغات شما محل نمایش تبلیغات شما

پیش بینی جمیت ایران را سال های آینده

برای اطلاعات بیشتر به ادامه مطلب بروید.

اشاره: یكی از مهم‌ترین متغیرهایی كه در برنامه‌ریزی مبنای محاسبات در نظر گرفته می‌شود، حجم و خصوصیات جمعیت و روند دگرگونی‌های آن در گذشته، حال و آینده است. تأمین نیازهایی مانند تغذیه، بهداشت، آموزش، اشتغال، مسكن، تأمین اجتماعی و ... ارتباط مستقیمی با حجم و روند تحولات جمعیت دارد.

در اغلب برنامه‌ریزی‌ها ضمن توجه به رقم كل جمعیت، گروه‌بندی‌های خاصی نیز ضرورت می‌یابد. بنابراین علاوه بر آگاهی از حجم و نرخ رشد جمعیت در حال و آینده، وقوف بر ساختار سنی و جنسی جمعیت نیز از اهمیت زیادی برخوردار است.

نتایج بررسی‌های جمعیتی نه تنها برای استفاده در برنامه‌ریزی‌ بخش‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد، بلكه از بعد اتخاذ سیاست‌های جمعیتی مناسب نیز حایز اهمیت است. پاسخگویی به پرسش‌های اساسی مانند آیا نرخ باروری و نرخ رشد جمعیت در زمان حال و چشم‌انداز آینده آن مناسب است؟ اجرای سیاست‌های جمعیتی از جمله برنامه‌های تنظیم خانواده چگونه باید ادامه یابد؟ آیا ضرورتی بر اجرای متفاوت این سیاست‌ها در مناطق مختلف وجود دارد و ... در حوزه مطالعات جمعیتی می‌گنجد.

بنابراین در ابتدای تدوین هر برنامه توسعه، تحولات جمعیت در سال‌های آینده پیش‌بینی می‌شود. در مستندات جمعیتی برنامه پنجم توسعه نیز روند تحولات جمعیتی در چند دهه گذشته از ابعاد مختلف مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته و تغییرات حجم، نرخ رشد و ساختار سنی و جنسی جمعیت تا سال 1405 پیش‌بینی شده است.

در این نوشته  با توجه به اهمیت ویژگی‌های جمعیتی در برنامه‌های توسعه ابتدا به نتایج پیش‌بینی جمعیت دربرنامه پنجم توسعه می‌پردازیم و سپس با توجه به روند تحولات جمعیتی، به الزام‌های سیاستی در این حوزه اشاره می‌کنیم.

نتایج آینده‌نگری جمعیت طی دوره 1405-1385

بر مبنای نتایج پیش‌بینی جمعیت برنامه پنجم توسعه، متوسط نرخ رشد طبیعی جمعیت ایران طی دوره بیست ساله 1405-1385، 05/1 درصد خواهد بود و جمعیت كشور با 5/16 میلیون نفر افزایش به 2/87 میلیون نفر در سال 1405 خواهد رسید كه 23 درصد بیش از جمعیت كشور در ابتدای دوره است. نرخ رشد جمعیت در طول دوره ثابت نیست و از 27/1 درصد در پنج سال اول دوره به‌تدریج كاهش می‌یابد و به 77/0 درصد در پنج سال آخر دوره می‌رسد. متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت طی برنامه پنجم توسعه (1393-1389) نیز 26/1 درصد برآورد می‌شود.

با كاهش اندك نرخ باروری در ابتدای دوره و افزایش تدریجی امید به زندگی و احتمال بقا در كل دوره و تحت‌تأثیر ساختار سنی جمعیت در سال پایه، ساختار سنی جمعیت در سال‌های آتی به‌تدریج تغییر خواهد کرد.

به‌رغم كاهش نرخ باروری در ابتدای دوره، به‌دلیل افزایش جمعیت زنان واقع در سنین باروری و افزایش احتمال بقای كودكان، جمعیت 4-0 ساله یا پایین‌ترین گروه سنی هرم جمعیت از 73/5 میلیون نفر در سال 1385 به 84/6 میلیون نفر در سال 1392 افزایش خواهد یافت اما با خروج تدریجی انبوه متولدان دهه 60 از سنین باروری، جمعیت 4-0 ساله در ادامه دوره كاهش می‌یابد و در سال 1405 به 8/5 میلیون نفر می‌رسد كه نزدیك به جمعیت این گروه سنی در ابتدای این دوره 20 ساله است.

این نتایج روند تحولات جمعیتی را در دوره 20 ساله مطلوب ترسیم می‌کند، مشروط بر آنكه نرخ باروری تا سال‌های 1405-1400 چندان پایین‌تر از 8/1 فرزند نشود و سیاست‌های جمعیتی نیز به‌گونه‌ای اتخاذ شود كه از دوره 1405-1400 به بعد، نرخ باروری به تدریج افزایش یابد تا به 1/2 فرزند برسد. در این صورت هرم سنی جمعیت كشور، به‌تقریب  صاف و تثبیت خواهد شد و از بروز موج‌های جمعیتی دیگر در نسل‌های آینده جلوگیری می‌شود.

براساس نتایج این پیش‌بینی، ساختار سنی جمعیت كشور در 20 سال آینده تحولات زیر را تجربه خواهد كرد:

- جمعیت زیر 15 سال از 95/17 میلیون نفر در سال 1385 به 61/19 میلیون نفر در سال 1400 افزایش و سپس به 74/18 میلیون نفر در سال 1405 كاهش می‌یابد. با توجه به افزایش كل جمعیت در طول دوره، سهم این گروه سنی از 3/25 درصد در سال 1385 به 5/21 درصد در سال 1405 كاهش خواهد یافت.

- شمار جمعیت بالقوه فعال (64-15 ساله) كشور در دوره 20 ساله از 16/49 میلیون نفر به 91/61 میلیون نفر و سهم آنان از كل جمعیت از 5/69 به 71 درصد افزایش می‌یابد.

- جمعیت سالمند 65 ساله به بالا نیز در این مدت از 7/3 میلیون نفر به 6/6 میلیون نفر و سهم آنان از كل جمعیت، از 2/5 درصد به 6/7 درصد افزایش خواهد یافت.

- كاسته شدن از سهم جمعیت زیر 15 سال، در كنار افزایش تدریجی سهم جمعیت سالمند 65 ساله به بالا، باعث تثبیت نسبی نسبت وابستگی (نسبت جمعیت واقع در سنین زیر 15 سال و بالای 65 سال به جمعیت 64-15 ساله) در سطح پایین می‌شود و این نسبت با اندكی كاهش، از 44 درصد در سال 1385 به حدود 41 درصد در سال 1405 خواهد رسید.

- جمعیت جوانان 29-15 ساله نیز كه مركز ثقل جمعیت در سال‌های اخیر هستند و بخشی از آنان نیروی كار جدید را شكل می‌دهند، از 25 میلیون نفر در سال 1385 به 8/20 میلیون نفر در سال 1395 و 7/17 میلیون نفر در سال 1405 كاهش خواهد یافت و سهم آنان از 3/35 درصد كل جمعیت به 3/20 درصد تقلیل می‌یابد.

- میانه سنی جمعیت كشور از 8/24 سال در ابتدای دوره، به 3/35 سال در انتهای دوره 20 ساله افزایش خواهد یافت.

پیش‌بینی می‌شود در ادامه روند گذشته، ضریب شهرنشینی از 5/68 درصد در سال 1385 به حدود 77 درصد در سال 1405 افزایش یابد. این بدان معناست كه جمعیت شهرنشین كشور از 2/48 میلیون نفر به 2/67 میلیون نفر افزایش می‌یابد در حالی که كاهش جمعیت روستایی كشور كه از سال 1370 به بعد آغاز شده است، همچنان ادامه داشته و جمعیت روستانشین كشور از 2/22 میلیون نفر در سال 1385 به 20 میلیون نفر در سال 1405 کاهش می‌یابد. شهر شدن روستاها و ایجاد شهرهای جدید و الحاق آبادی‌ها به شهر در توسعه فیزیكی شهرها، در كنار مهاجرت روستاییان به شهرها از دلایل كاهش جمعیت روستایی كشور در دهه‌های آتی خواهد بود.

مهم‌ترین ویژگی‌ها و تحولات جمعیتی كشور

- ایران هیجدهمین كشور پرجمعیت جهان بوده و در 20 سال گذشته سریع‌ترین كاهش نرخ رشد جمعیت را در دنیا تجربه كرده است. بر اثر كاهش شدید نرخ باروری، نرخ رشد طبیعی جمعیت كشور از حدود 2/3 درصد در سال 1365 به 2/1 درصد در سال 1385 رسیده است. پیش‌بینی می‌شود نرخ رشد جمعیت در دهه 1395-1385 نیز در همین حدود باقی بماند و جمعیت كشور از 5/70 میلیون نفر در سال 1395 به حدود 80 میلیون نفر برسد. نرخ رشد جمعیت در دهه 1405-1395، 9/0 درصد و جمعیت كشور در سال 1405، 87 میلیون نفر برآورد می‌شود.

- متعاقب كاهش شدید نرخ باروری، سهم جمعیت 14-0 ساله از كل جمعیت كشور در دوره 1385-1365 از 5/45 به 3/25 درصد تنزل یافته است. این روند كاهشی به‌آهستگی در 20 سال آینده نیز ادامه خواهد داشت و سهم جمعیت 14-0 ساله در سال 1405 به حدود 5/21 درصد می‌رسد.

- سهم جمعیت 64-15 ساله در دوره 1385-1365 افزایش قابل توجهی یافته و از 5/51 درصد به 5/69 درصد رسیده است. پیش بینی می‌شود این سهم با افزایشی اندك، به 71 درصد در سال 1405 برسد.

- شمار جمعیت سالمند 65 ساله به بالا نیز از 5/1 میلیون نفر در سال 1365 به 7/3 میلیون نفر در سال 1385 رسیده است و پیش‌بینی می‌شود جمعیت این گروه سنی به 6/6 میلیون نفر در سال 1405 افزایش یابد. سهم این گروه سنی از كل جمعیت كشور در سال‌های 1365، 1385 و 1405 به ترتیب 3، 2/5 و 6/7 درصد دیده می‌شود.

- در پی تغییرات ساختار سنی جمعیت كه به آن اشاره شد، نسبت وابستگی یا بار تكفل نظری (خارج قسمت جمعیت واقع در سنین زیر 15 سال و بالای 65 سال بر جمعیت

64-15 ساله) از 2/94 درصد در سال 1365 به 44 درصد در سال 1385 كاهش یافته است. برآورد می‌شود این نسبت در دوره 1405-1387 بین 40 تا 42 درصد باقی بماند.

در صورت ایجاد شغل برای جوانان، تثبیت این نسبت در سطح پایین، تقلیل نسبی هزینه‌های مصرفی، كاهش بار تكفل اقتصادی و قوی‌تر شدن امكان پس‌انداز و سرمایه‌گذاری را به همراه دارد و ظرفیت رشد اقتصادی كشور را تقویت می‌كند.

- مهم‌ترین ویژگی جمعیت كشور در این مقطع، تمركز 25 میلیون نفر جوان در گروه سنی

29-15 ساله است. اوج ورود جوانان به بازار كار در این گروه سنی است. بنابراین تأمین كار و درآمد برای این خیل عظیم از مهم‌ترین دغدغه‌های دولت و جامعه در مقطع حاضر است. جمعیت این گروه سنی در سال‌های 1395 و 1405 به ترتیب به 8/20 و 7/17 میلیون نفر كاهش خواهد یافت و به‌تدریج تمركز جمعیت به گروه‌های سنی بالاتر منتقل خواهد شد.

- با بهبود شرایط زندگی و كاهش میزان مرگ و میر كودكان، امید به زندگی و احتمال بقا روندی صعودی پیدا می‌کند و در آینده نیز افزایش می‌یابد اما به دلیل تغییر تدریجی ساختار سنی و مسن‌تر شدن جمعیت كشور، میزان خام مرگ و میر طی دوره 1405-1375 در حدود 6 در هزار باقی می‌ماند.

- نرخ باروری كل در كشور با كاهشی قابل توجه از حدود 7 فرزند در سال 1365 به كمتر از 2 فرزند در سال 1385 رسیده است. پیش‌بینی می‌شود كه تغییرات نرخ باروری در دهه آینده اندك باشد. میزان خام موالید نیز از 42 در هزار در سال 1365 به 18 در هزار در سال 1385 كاهش یافته است. براساس پیش‌بینی این گزارش، انتظار می‌رود این میزان تا سال 1400 به حدود 16 در هزار كاهش یابد.

- یكی از بارزترین تحولات جمعیتی كشور از سال 1370 به بعد، بالا رفتن سن ازدواج و افزایش میزان تجرد به خصوص در بین دختران بوده است. این مسأله در روستاها پررنگ‌تر بوده و میزان تجرد زنان روستایی 39-30 ساله حتی افزون‌تر از زنان شهری و مردان شهری و روستایی شده است.

- به موازات افزایش میزان تجرد، میزان طلاق نیز در مناطق شهری و روستایی رشد چشمگیری یافته است. شاخص نسبت طلاق به ازدواج از 8/8 درصد در سال 1370 به 1/12 درصد در سال 1385 رسیده است.

- با افزایش میزان تجرد و نرخ طلاق در دهه گذشته، تعداد و سهم خانوارهای زن سرپرست رشد بالایی داشته است و انتظار می‌رود این روند در دهه‌های آتی نیز ادامه یابد. بالا رفتن سطح تحصیلات زنان و سن ازدواج آنان، همچنین افزایش خانوارهای زن سرپرست و مسایل اقتصادی از جمله عواملی هستند كه عرضه نیروی كار زنان را به بازار كار افزایش خواهند داد.

الزام‌های سیاستی

پس از آنكه در دهه 1365-1355 ایران یكی از بالاترین نرخ‌های رشد جمعیت را در دنیا تجربه کرد، از سال 1365 به بعد با كاهش سریع و مستمر باروری مواجه شد به‌گونه‌ای كه در حال حاضر نرخ باروری در سطح كشور و در بسیاری از نقاط شهری و روستایی به پایین‌تر از حد جانشینی رسیده است. میزان‌های باروری در همه استان‌های كشور روند كاهشی داشته و حتی استان‌های محروم نیز كاهش سریع باروری را تجربه کرده‌اند اما انتظار می‌رود با توجه به بافت فرهنگی كشور، از این پس كاهش نرخ باروری کند شود.

در حال حاضر كشور از نظر نرخ باروری و ساختار سنی جمعیت، شرایط خاصی را پشت سر می‌گذارد به‌گونه‌ای كه افزایش یا كاهش معنی‌دار نرخ باروری در 15 سال آینده (تا سال 1400) می‌تواند منجر به تجربه شرایط نامناسب جمعیتی شود. در حالی كه اگر نرخ باروری در این مدت حدود 8/1 فرزند باقی بماند و پس از آن تا سطح 1/2 فرزند افزایش یابد، هرم سنی جمعیت كشور شكل مناسبی به خود می‌گیرد و تثبیت می‌شود.

به دلیل حجم بالای جوانان واقع در سنین باروری، افزایش نرخ باروری در مقطع حاضر، می‌تواند منجر به عریض شدن پایه هرم جمعیت كشور و تكرار بحران جمعیتی دهه 60 شود. برعكس، ادامه روند شدید كاهش نرخ باروری منجر به كاهش شدید نرخ رشد جمعیت و كوچك شدن پایه هرم سنی جمعیت كشور می‌شود كه می‌تواند به منفی شدن نرخ رشد جمعیت در دهه‌های بعدی بینجامد. بنابراین در این مقطع اندازه‌گیری نرخ باروری و ساختار سنی جمعیت در فاصله‌های زمانی كوتاه و پی‌گیری تحولات آن بسیار ضروری است تا در صورت لزوم، به موقع سیاست‌های جمعیتی تعدیل كننده اعمال شود. در این راستا توصیه می‌شود سرشماری عمومی نفوس و مسكن در سال‌های 1390 و 1395 با دقت بالا انجام پذیرد.

بنابر ملاحظات یادشده، سیاست‌های تنظیم خانواده با تكیه بر جلوگیری از تولد فرزندان ناخواسته و تمركز بیشتر در مناطق محروم و كمتر توسعه‌یافته كه هنوز از نرخ باروری بالایی برخوردارند، باید مانند گذشته ادامه یابد.

یكی از مؤثرترین عوامل در كاهش قابل توجه نرخ باروری، افزایش میزان تجرد و بالا رفتن سن ازدواج و از سوی دیگر، ناپایداری خانواده‌ها و بالا رفتن نرخ طلاق بوده است. بنابراین ریشه‌یابی، برنامه‌ریزی و زمینه‌سازی برای تسهیل ازدواج جوانان و كاهش میزان طلاق، نه تنها آسیب‌های روانی و اجتماعی را در جامعه كاهش خواهد داد، بلكه از كاهش بیشتر نرخ باروری نیز جلوگیری خواهد کرد.

كاهش مستمر باروری در ایران طی دو دهه اخیر منجر به تغییرات بنیادی در توزیع سنی جمعیت كشور شده و هرم سنی جمعیت به تدریج در بستر انتقال از جمعیتی جوان به جمعیت سالخورده قرار گرفته است. در حال حاضر جمعیت جوانان 29-15 ساله، 25 میلیون نفر و بیش از 35 درصد جمعیت كل كشور است. این تنها مقطع در تاریخ جمعیتی ایران است كه چنین تراكمی در این گروه سنی دیده می‌شود. این گروه سنی را افرادی تشكیل می‌دهند كه در معرض تغییر و تحولات اساسی قرار دارند. در مسیر زندگی افراد، نقطه عطف‌های مرتبط با ورود به آموزش عالی، ورود به بازار كار، ازدواج و تشكیل خانواده به‌طور عموم متمركز بر این گروه سنی است.

اگر در حال حاضر در ارتباط با تأمین نیازهای مرتبط با اشتغال و ازدواج، تنگناها و مشكلاتی مشاهده می‌شود، سهم عمده‌ای از آن مرتبط با همین افزایش قابل توجه حجم جوانان در این گروه سنی است. چنانچه با تلاش، درایت و برنامه‌ریزی صحیح به‌خصوص در برنامه پنجم توسعه، این دوره بحرانی پشت سر گذاشته شود و زمینه‌های آموزش، اشتغال، ازدواج و تأمین مسكن جوانان فراهم شود، در دهه‌های آتی تمركز جمعیت بر گروه سنی 29-15 ساله فروكش می‌کند و حركت جامعه به طرف توسعه پایدار با همواری و استحكام بیشتری استمرار می‌یابد.

از سال 1395 به بعد تا چند دهه، تمركز نسبی بر سنین میانسالی و بعد از میانسالی خواهد بود و پس از آن تمركز نسبی بر سنین بالای 65 سالگی و سالمندی قرار خواهد گرفت. سنین میانسالی (30 تا 49 سالگی) و حتی بعد از میانسالی (50 تا 64 سالگی) سنین فعالیت است و به‌طور عموم در این سنین، زندگی روالی به نسبت تثبیت شده داشته و از انسجام و استحكام بیشتری در مقایسه با دوره‌های قبل (نوجوانی و جوانی) و بعد از آن (سالمندی) برخوردار است. تمركز نسبی جمعیت در این سنین منجر به كاهش بار تكفل خواهد شد و به همین لحاظ بالقوه مطلوب تلقی می‌شود. بسیاری از كشورها مرحله جهش توسعه اقتصادی و اجتماعی خود را هنگامی طی كرده‌اند كه از نظر تحولات جمعیتی در چنین مرحله‌ای كه در واقع همان مرحله انتقال از ساختار جوان به ساختار سالخورده جمعیت است، قرار داشته‌اند. كشور ما هم نباید از این قاعده مستثنا باشد و انتظار می‌رود كه پس از سال 1395 و فایق آمدن بر مشكلات ساختاری دهه جاری، فشارها فروكش کند و مرحله جهش توسعه اقتصادی و اجتماعی تحقق یابد.

موضوع دیگر، مسایل مرتبط با سالمندان و تأمین نیازهای مادی، رفاهی و عاطفی آنان است كه در سال‌های آتی به‌طور فزاینده‌ای بیشتر خواهد شد. از این رو، ایجاب می‌كند كه از هم اكنون تدابیر لازم در این زمینه مدنظر قرار گیرد. سیستم بازنشستگی از روش‌هایی است كه برای تأمین نیازهای اقتصادی افراد در دوره سالمندی اتخاذ شده و در قرن گذشته به تدریج در همه كشورها اشاعه پیدا كرده است اما این روش به‌طور معمول در مورد كارمندان كاركرد پیدا می‌کند و عمومیت ندارد. تعمیم سیستم بازنشستگی و تدوین راهكارهایی برای بهره‌مند بودن همگان از آن، می‌تواند در این زمینه كارساز باشد.

اینكه افراد سالمند با تمسك به سیستم بازنشستگی مجرایی برای تأمین نیازهای اقتصادی خود داشته باشند، هر چند لازم و كارساز است اما نمی‌تواند برای حل مشكلات سالمندان كافی باشد. مسایل عاطفی، روانی و اجتماعی سالمندان و مشكلات خاص بهداشتی و درمانی آنان نیز از ابعادی است كه چاره‌اندیشی و برنامه‌ریزی‌های خاص خود را طلب می‌كند. به‌طور معمول با افزایش سن سالمندان، میزان ناتوانی در انجام امور روزمره و معلولیت‌ها به طور فزاینده‌ای شتاب می‌گیرد كه این جنبه نیز نیازمند توجه است. اصول انسانی، اخلاقی و مذهبی به‌ویژه تأكید و اهمیتی كه اسلام برای رعایت حقوق سالمندان قایل شده است، در سال‌های آتی مسؤولیت سنگینی را بر عهده آحاد افراد كشور و به ویژه دولتمردان و دستگاه‌های برنامه‌ریزی قرار می‌دهد.

افزایش خانوارهای زن سرپرست، یكی دیگر از ویژگی‌های اجتماعی كشور است. عوامل مختلفی بر تعداد خانوارهای زن سرپرست مؤثر است از جمله: بالاتر بودن امید زندگی زنان و در نتیجه افزایش تعداد زنان بیوه، افزایش نرخ طلاق، بالا رفتن سن ازدواج و افزایش تعداد زنانی كه ازدواج نمی‌كنند و...

تحقیقات نشان می‌دهد كه خانوارهای زن سرپرست با احتمال بیشتری زیر خط فقر قرار می‌گیرند. با توجه به پایین بودن نرخ مشاركت اقتصادی زنان در ایران و دستیابی كمتر آنان به سرمایه، به علت فقر اقتصادی انواع آسیب‌ها زندگی این زنان و افراد تحت تكفل آنان را تهدید می‌کند.

تاكنون برخی سیاست‌های حمایتی برای زنان سرپرست خانوار در نظر گرفته شده است اما با توجه به گستردگی و عمق موضوع، ضروری است كه در برنامه‌های توسعه سیاست‌های مربوط به افزایش مهارت‌های زنان برای كسب درآمد، افزایش فرصت‌های شغلی برای زنان، 

دوشنبه 30 شهریور 1394 - 08:14 ب.ظ
نویسنده :
ادامه مطلب
نظرات
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.